Deprecated: mysql_connect(): The mysql extension is deprecated and will be removed in the future: use mysqli or PDO instead in /home/gapge1/public_html/core/functions.php on line 228
გაბუნია და პარტნიორები - პუბლიკაციები

პუბლიკაციები

 საარბიტრაჟო განხილვის როლი და მნიშვნელობა პოსტსოციალისტური ქვეყნებისთვის

 
დიმიტრი გაბუნია, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის სამოქალაქო სამართლის კათედრის ასპირანტი 
 
 
    როგორც წესი, დავის ელემენტი ფაქტიურად ყველა ადამიანური ურთიერთობის თანმდევი მომენტია. როცა ორი ან მეტი მხარე აერთიანებენ ძალისხმევას საერთო მიზნების მისაღწევად, ყოველთვის არსებობს დავის წარმოშობის პოტენციალი. ნებისმიერ შეთანხმებაში დევს დავის ელემენტი, იქნება ეს საჯარო, თუ კერძო-სამართლებრივი ურთიერთობა. სწორედ ამისთვის არსებობს სასამართლო, სადაც მხარეებს ცივილიზებული გზებით შეუძლიათ გაარკვიონ ურთიერთობები, დაიცვან კანონით მინიჭებული უფლებები და თავისუფლებები.
 
   1995 წლის 24 აგვისტოს საქართველოს კონსტიტუციამ უარი თქვა სპეციალიზირებულ სასამართლოებზე და დაადგინა, რომ "სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია და მას ახორციელებენ მხოლოდ სასამართლოები" (82-ე მუხლის მე-3 პუნქტი), ხოლო 83-ე მუხლის მე-4 პუნქტით _ "საგანგებო ან სპეციალური სასამართლოების შექმნა დაუშვებელია". ამდენად დღესდღეობით არ არსებობს ალტერნატიული სასამართლოები, გარდა კონსტიტუციით განსაზღვრულისა, რომლებიც ერთობლიობაში ქმნიან სასამართლო სისტემას საქართველოში.
 
    1997 წლის 17 აპრილს მიღებულ იქნა საქართველოს კანონი "კერძო არბიტრაჟის შესახებ", რომელიც აძლევს საშუალებას მოდავე მხარეებს თვითონ აირჩიონ მათ შორის წარმოშობილი დავის .განმხილველი არბიტრები. ამ კანონის მიღება უდავოდ აუცილებელი და საჭირო იყო, ვინაიდან დემოკრატიულ საზოგადოებაში ნებისმიერ პირს შეუძლია მაქსიმალურად გამოიყენოს კანონით მინიჭებული უფლებების დაცვა ყველგან და კანონით ნებადართული ნებისმიერი ფორმით. აღსანიშნავია, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, გამოიკვეთა ტენდეციები, რათა მოძებნილიყო სასამართლოს გარეშე დავების გადაწყვეტის ალტერნატიული გზები, რადგან ყოფილი საბჭოთა საარბიტრაჟო სასამართლები არ ეკიდებოდნენ არბიტრაჟს მისი ნამდვილი არსით, ვინაიდან ისინი წარმოადგენდნენ გეგმური მეურნეობის პოლიტიკურ ინსტიტუტს და არ შეესაბამებოდნენ კომერციული არბიტრაჟის ერთ-ერთ მთავარ მოთხოვნას - მისი ჩამოყალიბებას პირთა ნების გამოვლენის საფუძველზე. ყველაზე უფრო ახლოს არბიტრაჟთან მაინც ყოფილი სამედიატორო სასამართლოები იდგნენ.
 
   ბევრმა ყოფილმა საბჭოთა რესპუბლიკამ ახალ კანონმდებლობაშიც გაითვალისწინა სპეციალიზირებული, მათ შორის საარბიტრაჟო სასამართლოების სისტემა, რითაც რამდენადმე სახეშეცვილი ფორმით ასეთი სასამართლოს არსი და ფუნქცია იგივე დარჩა.
 
   დავის გადაწყვეტის ალტერნატიულ ინსტიტუტებს არ შეუძლიათ რა თქმა უნდა მართლმსაჯულების განხორცილება, ეს ფუნქცია ჩვენში იმპერატიულად ეკუთვნის მხოლოდ კონსტიტუციით განსაზღვრულ სასამართლოებს, მაგრამ არბიტრაჟმა, განსაკუთრებით კი ამ ეტაპზე, როცა ვითარდება საბაზრო ეკონომიკა და ხშირ შემთხვევაში დროში გაწელილი პროცესები ზიანს აყენებენ მეწარმეთა საქმიანობას და იწვევენ არასასურველ შედეგებს, დიდი როლი უნდა შეასრულოს.
 
  მიუხედავად იმისა, რომ "კერძო არბიტრაჟის შესახებ" საქართველოს კანონი უკვე სამი წელია რაც მოქმედებს, ფაქტიურად ეს კანონი გამოუყენებლია. ამის გამომწვევი მრავალი მიზეზი არსებობს. საზოგადოება საარბიტრაჟო განხილვას უყურებს როგორც კიდევ ერთ დასავლურ მექანიზმს, რომელიც განკუთვნილია იმისათვის, რომ შეიყვანონ ისინი შეცდომაში. ამ აზრს ვერ ცვლის დავების ტრადიციული მეთოდების გადაწყვეტის მზარდი დაუკმაყოფილებლობა. უმრავლეს შემთხვევაში იურისტებს საარბიტრაჟო განხილვის მიმართ ფორმალური მიდგომა აქვთ. თუმცა კომპეტენტური იურისტები არ თვლიან კონტრაქტს დასრულებულად, თუ იგი არ შეიცავს დათქმას საარბიტრაჟო განხილვის შესახებ, მაგრამ ნაკლები თუ გასცემს პასუხს კითხვაზე, იმ შედეგების შესახებ, რომელიც შეიძლება დადგეს არბიტრაჟის შესახებ ნორმის გამოუყენებლობის დროს. დავის წარმოშობის შემთხვევაში ბევრი იურისტი ურჩევს თავის კლიენტს მიმართოს სასამართლოს ან თვითონ აკეთებს ამას. ნაწილობრივ ეს გამოწვეულია იმით, რომ მათთვის ცნობილია სასამართლო განხილვის პროცედურები. ხშირ შემთხვევებში მხარეები დავის განხილვის დროს უარს ამბობენ პრობლემის გადაწყვეტაზე და არავითარ ზომებს არ იღებენ, რათა საქმე მაქსიმალურად ორივე მხარის სასარგებლოდ გადაწყდეს. ასეთ შემთხვევაში მოსამართლე იძულებულია ტენდენციურად შეხედოს საკითხს და გარდა ამისა პროცესი დაუსრულებლად გრძელდება. ეს კი თავის მხრივ მხარეებისთვის დაკავშირებულია ბევრ პრობლემასთან, როგორც სასამართლო, ასევე სასამართლოსგარეშე ხარჯებთან და ა.შ.
 
   მოცემულ თემაში ჩვენ შევეცდებით მოკლედ განვიხილოთ საარბიტრაჟო განხილვის დადებითი და უარყოფითი მხარეები, რა არის კონკრეტულად არბიტრაჟი და რა როლი აკისრია მას საბაზრო ეკონომიკის პირობებში. არის თუ არა არბიტრაჟი უპერსპექტივო თამაში განვითარებადი ქვეყნებისათვის, თუ არის დავების გადაწყვეტის ეფექტური საშუალება. ამასთან ზემოთქმული საკითხების  განხილვა მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც დღევანდელი ეკონომიკური მდგომარეობა საქართველოში გვაძლევს საფუძველს ვიფიქროთ ეკონომიკური დავების გადაწყვეტის ეფექტურ, სასამართლოს გარეშე კანონით გათვალისწინებულ საშუალებებზე, რის გარეშეც შეუძლებელია სრულყოფილი საბაზრო ეკონომიკის ჩამოყალიბება.
 
     განსაკუთრებით აქტუალურია არბიტრაჟის დამკვიდრებისა და განვითარების საკითხი პოსტსოციალისტური ქვეყნებისათვის, რადგან განვითარებულ კაპიტალისტურ საზოგადოებაში დიდი ხანია ეფექტურად მოქმედებს აღნიშნული ინსტიტუტი და ისინი საარბიტრაჟო დავებს განიხილავენ მსოფლიოში ისეთ აღიარებულ ცენტრებში, როგორებიც არიან ლონდონის, პარიზის, სტოკჰოლმის საერთაშორისო საარბიტრაჟO ინსტიტუტები. ამ სტატიაში ჩვენ არ შევეხებით ამ ინსტიტუტების მნიშვნელობას და მათი საქმიანობის მარეგულირებელ კანონმდებლობას, რომელიც ძალზედ დახვეწილი და სრულყოფილია. ჩვენთვის მოცემულ შემთხვევაში საინტერესოა პოსტსოციალისტურ ქვეყნებში არბიტრაჟის დამკვიდრება და ამ ქვეყნებში არსებული არბიტრაჟების განვითარების პერსპექტივები. ეს საკითხი იმდენად აქტუალურია, რამდენადაც მსოფლიოში აღიარებული ინსტიტუციონალური საარბიტრაჟო ინსტიტუტებში დავების განხილვა ზოგიერთი გამონაკლისის გარდა ამ ქვეყნების იურიდიული და ფიზიკური პირებისთვის ხშირ შემთხვევაში მიუღებელია, რაც დაკავშირებულია უპირველეს ყოვლისა, საარბიტრაჟო განხილვის დიდ ხარჯებთან, ადვოკატების მომსახურებასთან, ასევე თარჯიმნებისა და ექსპერტების მოწვევის ხარჯებთან, რაც საბოლოო ჯამში საკმაოდ სოლიდურ თანხებთან არის დაკავშირებული. ამასთან ამ ქვეყნების კერძო სუბიექტები ნაკლებად არიან გარკვეული იმაში, დავის სპეციფიკიდან გამომდინარე, თუ რომელი საერთაშორისო ინსტიტუციონალური საარბიტრაჟო ინსტიტუტი უნდა იქნეს გათვალისწინებული უცხო ქვეყნის ფიზიკურ ან იურიდიულ პირებთან ხელშეკრულების გაფორმებისას, ასევე მასში საარბიტრაჟო შეთანხმების შესახებ დათქმის და მისი სწორი ინტერპრეტაციის საკითხებში, წინააღმდეგ შემთხვევაში ამან შეიძლება სავალალო შედეგები გამოიწვიოს.
 
   რაც შეეხება ქვეყნის შიგნით არსებულ მუდმივმოქმედ არბიტრაჟებს, ისინი უფრო ეფექტური და გაცილებით იაფია პოსტსოციალისტური ქვეყნებისათვის და რეკომენდირებულია, რომ დავის წარმოშობის შემთხვევაში სწორედ ეს არბიტრაჟები დაფიქსირდეს დავის განმხილველ ორგანოდ.
 
  საერთაშორისო არბიტრაჟი არ წარმოადგენს მხარეებს შორის დავის გადაწყვეტის ერთადერთ ალტერნატიულ საშუალებას. ბევრ პოსტსოციალისტურ ქვეყანაში არსებობს ქვეყნის შიგნით მოქმედი მუდმივმოქმედი საარბიტრაჟო დაწესებულებები, რომელთა საქმიანობის წესსაც არეგულირებს შესაბამისი კანონმდებლობა. სახელმწიფოს მხრიდან ასეთი ნება მიმართულია იქითკენ, რომ ნებისმიერ მოქალაქეს თავისი სურვილის შემთხვევაში შეუძლია სასამართლოს გარეშე გადაწყვიტოს თავისი დავა, რომელიც მოითხოვს ნაკლებ დროს და გაჭიანურებული და ხანგრძლივი პროცესების თავიდან აცილების ეფექტური საშუალებაა. დავების ასეთი გადაწყვეტის მეთოდი მოიცავს როგორც შუამავლობა-მომრიგებლურ პროცედურებს, ასევე მინი და დიდი პროცესებს. ასეთი პროცედურები დიდი პოპულარობით სარგებლობენ ამერიკაში და სხვა განვითარებულ ქვეყნებში. კერძო არბიტრაჟი აძლევს საშუალებას მხარეებს მიაღწიონ მათი დავის კომპრომისულ დარეგულირების საშუალებას, უმთავრესად თვით მხარეების ინიციატივით და სურვილის მიხედვით. აღნიშნული არავითარ შემთხვევაში არ გულისხმობს იმას, რომ აღიარებულ საერთაშორისო საარბიტრაჟო ინსტიტუტებში (ლონდონის, პარიზის, სტოკჰოლმის საარბიტრაჟო სასამართლოები) დავის განხილვის დროს შეუძლებელია სამომრიგებლო და საშუამავლო პროცედურების ჩატარება. უბრალოდ ჩვენ გვურს ხაზი გაუსვათ ამ პროცედურების გაცილებით მეტ ეფექტურობას და უფრო ხშირ გამოყენებადობას ქვეყნის შიგნით მოქმედ არბიტრაჟებში. ეს დაკავშირებულია ხარჯების ეკონომიასთან, დავის დარეგულირების ეფექტურ და იაფ საშუალებებთან, რაც სამომრიგებლო და საშუამავლო პროცედურებისთბის არის დადგენილი, რაც უდავოდ მნიშვნელოვანი და მისაღებია განვითარებადი ქვეყნების კერძო სუბიექტებისთვის. 
 
     კერძო არბიტრაჟის წესების და მეთოდების გამოყენების ერთ-ერთი ძირითადი უპირატესობა არის ის, რომ იგი ხორციელდება დავების წარმოშობის ადრეულ ეტაპზე. ეს აძლევს საშუალებას მხარეებს გაცვალონ თავისი აზრები და ადრეულ ეტაპზევე ჩართონ ის პირები, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღებაზე. კერძო არბიტრაჟი იძლევა საშუალებას საწყის ეტაპზე გამოავლინონ მხარეებმა პირადი ანტიპატიები, მისი გამომწვევი მიზეზები და მაქსიმალურად ნაკლები დანახარჯებით მიაღწიონ სასურველ კომერციულ გადაწყვეტილებას.1
 
   ქვეყნის შიგნით მოქმედი კერძო არბიტრაჟის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი უპირატესობა ასევე მდგომარეობს იმაში, რომ იგი იძლევა სამომრიგებლო პროცედურის ჩატარების ფართო შესაძლებლობას. მომრიგებლური პროცედურების განხორციელებისას კეთდება იმის ცდა, რომ მხარეებმა დავა მშვიდობიანი გზით დაარეგულირონ. დავის საგნის განხილვის შემდეგ კერძო არბიტრაჟი ამზადებს დავის გადაწყვეტის პროექტს, რომელიც ეფუძნება იმას, რასაც არბიტრაჟი სამართლიან და კეთილსინდისიერ კომპრომისად მიიჩნევს. არბიტრაჟი უგზავნის ამ გადაწყვეტილებას მხარეებს, რომლებიც იხილავენ შესაბამის დოკუმენტებს. ამის შემდეგ არბიტრაჟი ხვდება ორივე მხარეს, თითოეული მხარის ზეპირი პრეტენზიების მოსასმენად საქმის არსის შესახებ. როგორც წესი, თითოეულ მხარეს მიმართავენ ცალ-ცალკე და სთავაზობენ მას კომპრომისულ გადაწყვეტილებას, რომელიც არბიტრაჟის მიერ არის მომზადებული. ინდივიდუალური კონსულტაციები მხარეებს შორის წარმოადგენს ამ პროცედურის ერთ-ერთ ყველაზე მთავარ ელემენტს. გარდა ამისა, მთელი პროცესი ატარებს საკმაოდ რბილ ხასიათს, ასევე არბიტრაჟს გააჩნია ფართო უფლებამოსილება დააკმაყოფილოს ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნები, იმისდა მიხედვით, თუ როგორ ახორციელებენ ისინი სადავო საკითხის სამომრიგებლო გზით რეგულირებას. არბიტრაჟი ამ შემთხვევაში იღწვის კონსენსუსის მისაღწევად და არა იმისთვის, რომ მიიღოს ისეთი გადაწყვეტილება, რომელიც რომელიმე მხარეს დაავალდებულებს მისთვის არახელსაყრელი ქმედებების შესრულებას.
 
     სამომრიგებლო პროცედურებთან შედარებით, რომელთა დროსაც არბიტრი ღებულობს თავის თავზე ინიციატივას მისაღები კომპრომისის შემუშავებისთვის, შუამავლობის დროს მხარეებმა აუცილებელია ამოირჩიონ პირი, რომელიც დაეხმარება მათ მისაღები გადაწყვეტილების მიღწევაში. ნდობა ამ შემთხვევაში კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ელემენტია შუამავლობისას.2 ორივე მხარე უნდა იყოს დარწმუნებული იმაში, რომ შუამავლის გადაწყვეტილებაში აისახება ორივე მხარის ინტერესები. ამ პროცესის დროს გამოცდილი შუამავალი ეხმარება მხარეებს გაათვითცნობიერონ დავის ყველა ასპექტი. შუამავლობა იძლევა საშუალებას მხარეებმა მიაღწიონ სწრაფ კომპრომისს, ასევე ეს პროცედურა ზღუდავს ტექნიკური პროცესების ხანგრძლივობას და მიზნად ისახავს მაქსიმალურად არ დაუშვას საქმის მიყვანა პროცესამდე. შუამავლობა ნებაყოფლობითია, რომელსაც არა აქვს სავალდებულო ძალა და არის არაოფიციალური პროცედურა, რომელშიც ნეიტრალური პირი ეხმარება მხარეებს მიაღწიონ შეთანხმებულ წინადადებას. ვინაიდან შუამავლობას არა აქვს სავალდებულო ძალა, მისი წარუმატებლად დამთავრების შემთხვევაში, მასზე არ შეიძლება გაკეთდეს მითითება შემდგომში წარმართული სასამართლო ან საარბიტრაჟო განხილვის დროს და შუამავალი არ შეიძლება იქნეს გამოძახებული სასამართლოში როგორც მოწმე. მოცემულ პროცედურებში ყველა მოქმედება ატარებს კონფიდენციალურ ხასიათს და ამ პროცედურის ღირებულება მისაღებია, ასევე არსებობს მხარეების მიერ დადგენილი დროის ჩარჩოები დავის მოსაწესრიგებლად. ისევე როგორც მომრიგებლური პროცედურის დროს, დავაში მონაწილე მხარეები ცდილობენ გამოიყენონ საშუამავლო პროცედურები, მანამ გადავლენ საარბიტრაჟო ან სასამართლო განხილვაზე. ასეთი სახის პროცედურებმა ისეთი აღიარება ჰპოვა პრაქტიკაში, რომ გაკეთდა ცდები ინოვაციური წესების ჩამოსაყალიბებლად მოცემული პროცესის დარეგულირების მიზნით, მაგალითად, წერილობითი განცხადებების, მტკიცებულებათა წარმოდგენის, შეთანხმების ან შეუთანხმებლობის გრაფიკების ტიპიური ფორმები. ასეთი პროცედურები განსაკუთრებულად ეფექტურად შეიძლება იქნეს გამოყენებული მაშინ, როცა მხარეებს ჯერ კიდევ აქვთ იმედი გააგრძელონ ურთიერთობა შემდგომში და ყოველი მხარე თვლის, რომ იგი უფრო მეტს დაკარგავს პარტნიორთან ურთიერთობის შეწყვეტით, ვიდრე ასეთი ურთიერთობის გაგრძელებით, რაც უმთავრეს შემთხვევაში ხდება სასამართლო წესით დავების გადაწყვეტის დროს.
 
     სამომრიგებლო და საშუამავლო პროცედურების ზემოთ მოყვანილ უპირატესობებთან ერთად კერძო არბიტრაჟს შეუძლია განიხილოს დავები, იმ შემთხვევაში თუ მხარეებს არ სურთ სამომრიგებლო შეთანხმებით დაამთავრონ მათ შორის წარმოშობილი უთანხმოებანი, ან თუ მხარეებმა სამომრიგებლო პროცედურების ჩატარებით ვერ მიაღწიეს თანხმობას. მუდმივმოქმედ არბიტრაჟი დავებს იხილავს მის მიერ შემუშავებული რეგლამენტით (ან დებულებით).3
 
ზემოთქმულიდან გამომდინარე, მხარეებს შორის დავის წარმოშობის შემთხვევაში არბიტრაჟისადმი მიმართვა განპირობებულია მთელი რიგი უპირატესობები, რომელიც ახასიათებს ამ წესით დავის განხილვას:
 
 ¨ მხარეთა მიერ გაჭიანურებული და ხანგრძლივი სასამართლო პროცედურებისაგან თავის აცილება, რაც ასევე დაკავშირებულია ხარჯთან და დიდი დროის დაკარგვასთან, რაც ხშირ შემთხვევაში დიდ ზარალს აყენებს როგორც ერთ, ისე მეორე მხარეს;
 
 ¨ არბიტრების, არბიტრაჟისა და მხარეთათვის მისაღები პროცედურების ფართო არჩევანი _ მხარეებს უფლება აქვთ თვითონ აირჩიონ დავის განმხილველი პირები, განსაზღვრონ დავის განხილვის პროცედურა, ენა, ადგილი, ხარჯების განაწილება და ა.შ. რაც უდავოდ დიდი უპირატესობაა არბიტრაჟისა სასამართლო განხილვასთან შედარებით.
 
 ¨ საარბიტრაჟო განხილვის მოქნილობა _ პროცესი ტარდება მხარეთა მიერ დადგენილ ვადებში და ატარებს სწრაფ, ოპერატიულ და სამართლიან ხასიათს, ვინაიდან არბიტრები თანაბარი რაოდენობით მხარეების მიერ არის დანიშნული;
 
 ¨ კონფიდენციალობა _ თუ მხარეები სხვა რამეზე არ შეთანხმებულან ან თუ არ არსებობს მათი თანხმობა _ საარბიტრაჟო განხილვა დახურულია და ყველა მონაწილე ვალდებულია არ გაამხილოს პროცესზე მიღებული კონფიდენციალური ინფორმაცია;
 
 ¨ გადაწყვეტილების აღსრულების შედარებით მარტივი და სწრაფი აღსრულების შესაძლებლობა _ განსაკუთრებით ეს ეხება უცხოური სარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობასა და აღსრულებას იმ ქვეყნებისათვის, რომლებიც შეერთებულნი არიან ნიუ-იორკის 1958 წლის კონვენციას "უცხოური საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობისა და აღსრულების შესახებ" (საქართველო შეუერთდა აღნიშნულ კონვენციას 1994 წლის 3 თებერვალს).
 
 
 
A   საარბიტრაჟო განხილვისას სასამართლოს მონაწილეობა განპირობებულია მთელი რიგი ფაქტორებით და გარკვეულ სიძნელეებთან არის დაკავშირებული. მიუხედავად იმისა, თუ სად ტარდება საარბიტრაჟო განხილვა, რომელის სამართალი არის გამოყენებული დავების გადასაწყვეტად, სასამართლოების გარკვეულ როლს თამაშობენ არბიტრაჟში. სახელმწიფო სასამართლოების როლი და მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება აღსრულების პროცედურის ჩატარების დროს. კერძო არბიტრაჟის მოსამართლეები და კერძო არბიტრაჟის სასამართლოები ვერანაირ შემთხვევაში ვერ აღასრულებენ სამართალს სახელმწიფო სასამართლოების ჩარევის გარეშე.4 "კერძო არბიტრაჟის შესახებ" საქართველოს კანონის ანალიზიდან გამომდინარე, შეიძლება გაკეთდეს დასკვნა, რომ მხარეები ან არბიტრაჟი სასამართლოს მიმართავენ შემდეგ შემთხვევებში:
 
ა) მტკიცებულებათა უზრუნველსაყოფად (კანონის 23-ე მუხლი);
 
ბ) მოწმის გამოცხადებისათვის, თუ შეუძლებელია მისი ნებაყოფლობით გამოცხადება (21-ე მუხლი);
 
გ) კანონით დადგენილ შემთხვევებში სასამართლოში საარბიტრაჟო შეთანხმების ბათილად ან ძალადაკარგულად ცნობა (30-ე მუხლი);
 
დ) საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება (42-ე მუხლი);
 
ე) საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გასაჩივრება 43-ე მუხლში გათვალისწინებული წანამძღვრების არსებობისას.
 
მიგვაჩნია, რომ დღევანდელი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა ზემოაღნიშნული ღონისძიებების განხორციელების საშუალებას არ იძლევა, ვინაიდან არც არბიტრაჟი და არც საარბიტრაჟო მონაწილე არ არის პროცესუალური მხარე, ხოლო საპროცესო მოქმედების შესრულების მოთხოვნა გააჩნია მხოლოდ ამ პროცესში მონაწილე მხარეებს. ამდენად გაუგებარია, თუ რა მექანიზმით უნდა მოახდინოს მოსამართლემ მტკიცებულებათა უზრუნველყოფა, მოწმის გამოცხადება და სხვა საპროცესო ღონისძიებები, როცა საპროცესო კოდექსი ამ საკითხებს არ არეგულირებს. თუმცა დღეს მოქმედ საარბიტრაჟო კანონმდებლობაში არსებული ხარვეზების შესახებ საკითხის განხილვა ცალკე მსჯელობის საგანია და მასზე ამ სტატიაში არ შევჩერდებით.
 
საარბიტრაჟო განხილვის დროს სასამართლოსადმი მიმართვის მიზანია ის, რომ სასამართლომ იძულებითი ღონისძიებების გამოყენებით უზრუნველყოს საქმის გადაწყვეტისათვის საჭირო მტკიცებულებების წარმოდგენა, მოწმეების დროულად გამოცხადება და რაც მთავარია საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულება. მხარეებს ეძლევათ საშუალება და სასამართლო უფლებამოსილია განიხილოს სარჩელი და შეცვალოს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება მხოლოდ კანონით დადგენილ შემთხვევაში. კერძოდ:
 
 ¨ თუ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა და სისხლის სამართლის კანონმდებლობას;
 
 ¨ დარღვეულია არბიტრაჟის მიერ საქმის განხილვისა და გადაწყვეტის მხარეტა შეთანხმებით ან "კერძო არბიტრაჟის შესახებ" კანონით დადგენილი წესები;
 
 ¨ საქმესთან დაკავშირებით არბიტრაჟის წევრმა ჩაიდინა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 198-ე მუხლით გათვალისწინებული ქმედობა, რაც დადგენილია კანონიერ ძალაში შესული განაჩენით, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ამას ზეგავლენა არ მოუხდენია საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებაზე.
 
საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების გასაჩივრების კანონში აღნიშნული მექანიზმები გაურკვეველია და მიუღებელია. ზოგადად შეიძლება ითვას რომ "კერძო არბიტრაჟის შესახებ" კანონი საჭიროებს სერიოზულ გადამუშავებას და შესაბამისი ცვლილებების განხორციელებას, წინააღმდეგ შემთხვევაში კერძო არბიტრაჟის განვითარებას საქართველოში მინიმალური შანსები აქვს.
 
საარბიტრაჟო განხილვის ბოლო ეტაპია გადაწყვეტილების აღსრულება. საერთაშორისო კომერციულ არბიტრაჟში ამ საკითხს არეგულირებს ნიუ-იორკის 1958 წლის კონვენციას "უცხოური საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებების ცნობისა და აღსრულების შესახებ" (საქართველო შეუერთდა აღნიშნულ კონვენციას 1994 წლის 3 თებერვალს).5
 
ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით გვინდა მოკლედ შევჩერდეთ ზოგიერთი პოსტსოციალისტური ქვეყანის მუდმივმოქმედ საარბიტრაჟო ინსტიტუტებზე, რათა ნათელი მოვფინოთ ჩვენს მიერ განსახილველ თემას.
 
პოსტსოციალისტურ ქვეყნებში კერძო არბიტრაჟი ფეხს იკიდებს 1991 წლიდან, როდესაც დაინგრა საბჭოთა ტოტალიტარული სისტემა. ის სპეციფიკა, რომელიც დამახასიათებელია ამ ქვეყნების არბიტრაჟებისთვის არის ის, რომ თითოეული მათგანი არსებობს ამ ქვეყანაში მოქმედი სავაჭრო-სამრეწველო პალატასთან. ამასთან შედარებით დიდია სახელმწიფო სასამართლოსთან დამოკიდებულება. თუმცა თითოეულ მათგანს გააჩნია ის სფეციფიკა, რომელიც განასხვავებს მას სხვა ქვეყნების საარბიტრაჟო ინსტიტუტებისაგან. დავის განხილვის პროცედურა თითქმის მგავსია და ეყრდნობა UNSITRAL წესებს. სარჩელის უზრუნველყოფა ძირითადად თვით არბიტრაჟების მიერ ხდება, ამასთან საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებაც ხშირ შემთხვევაში არ საჩივრდება და იგი საბოლოო და სავალდებულოა მხარეებისთვის. განსაკუთრებულად გამოვყოფდით ერთ-ერთ ყველაზე აქტუალურ საკითხს ამ ქვეყნებისთვის, კერძოდ, თუ რა ხარჯები უნდა გასწიონ მხარეებმა, იმ შემთხვევაში თუ დავის განსახილველად მიმართავენ არბიტრაჟს.  შედარების გაკეთება ადვილი რომ ყოფილიყო, ჩვენს სარჩელის ფასად აღებულ იქნა 100 000 აშშ დოლარი.
 
1. მოსკოვის საერთაშორისო კომერციული არბიტრაჟში საარბიტრაჟო ხარჯი შეადგენს 7 140 აშშ დოლარს, იმ შემთხვევაში, თუ საქმეს იხილავს ერთპიროვნული არბიტრი, მაშინ საარბიტრაჟო მოსაკრებელი 30%-ით მცირდება.6
 
2. ბელორუსის საერთაშორისო საარბიტრაჟო სასამართლოთვის დამახასიათებელია ის სპეციფიკა, რომ კერძო არბიტრაჟი ახორციელებს მართლმსაჯულებას, რაც ცოტა არ იყოს გაუგებარია, ამასთან თუ წაგებული მხარე თავს არიდებს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების აღსრულებას, მეორე მხარის მოთხოვნით საარბიტრაჟო სასამართლოს შეუძლია წაგებული მხარის სხვა პარტნიორებს, სხვა ქვეყნების სავაჭრო-სამრეწველო პალატებს მიაწოდონ ამის შესახებ ინფორმაცია, ასევე გაავრცელონ აღნიშნული ინფორმაცია მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებით. საარბიტრაჟო ხარჯი შეადგენს 3 500 აშშ დოლარს, თუ სარჩელის ფასის დადგენა შეუძლებელია, მაშინ საარბიტრაჟო სასამართლოს თავმჯდომარე განსაზღვრავს მას, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს 700 აშშ დოლარს.
 
3. უკრაინის საერთაშორისო საარბიტრაჟო სასამართლოს რეგლამენტში ამომწურავად არის ჩამოთვილილი ის დარგები, რომლებთანაც არის დაკავშირებული დავის განხილვა. საარბიტრაჟო ხარჯი შეადგენს 5 000 აშშ დოლარს.
 
4. ესტონეთის საარბიტრაჟო სასამართლოში ყველაზე დაბალი საარბიტრაჟო მოსაკრებელია. 50 000-100 000 აშშ დოლარის ოდენობის დავაზე დადგენილია 1-3%-ი, ანუ 100 000 აშშ დოლარზე მხარეებმა უნდა გადაიხადონ 3 000 აშშ დოლარი, საიდანაც 75%-ი მიდის არბიტრების ჰონორარზე.
 
5. ბულგარეთის საარბიტრაჟო სასამართლოს რეგლამენტში აღნიშნულია, რომ იგი არის მართლმსაჯულების დამოუკიდებელი ინსტიტუტი. საარბიტრაჟო ხარჯი შეადგენს 5 400 აშშ დოლარს, ამასთან თუ შეუძლებელია სარჩელის ფასის დადგენა, იგი განისაზღვრება სასამართლოს თავმჯდომარის მიერ, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს 1 000 აშშ დოლარს. თუ საქმე განიხილება ერთპიროვნული არბიტრის მიერ, მაშინ საარბიტრაჟო მოსაკრებელი არ უნდა იყოს 500 აშშ დოლარზე ნაკლები. იმ შემთხვევაში, თუ დავა განიხილება ბულგარელ მეწარმეებს შორის, მაშინ საარბიტრაჟო მოსაკრებელი გამოიანგარიშება ბულგარეთის ეროვნულ ვალუტაში.7
 
ზემოთ მოყვანილი ხარჯები რომ გაცილებით დაბალია, ვიდრე მსოფლიოში აღიარებული საარბიტრაჟო განხილვის ცენტრებში, უდავოა. შედარებისთვის _ სტოკჰოლმის საარბიტრაჟო სასამართლოში 1 000 000 კრონის ღირებულების დავის შემთხვევაში მხარეებმა უნდა გადაიხადონ დაახლოებით 78 000 კრონი, პარიზის საარბიტრაჟო სასამართლოში 100 000 აშშ დოლარის ღირებულების დავის შემთხვევაში _ დაახლოებით 9 000 აშშ დოლარი, ხოლო ლონდონის საარბიტრაჟო სასამართლოში ანალოგიური ღირებულების დავის განხილვის შემთხვევაში _ დაახლოებით 20 000 აშშ დოლარი. როგორც ვხედავთ განსხვავება მნიშვნელოვანია.
 
    კერძო არბიტრაჟის პრაქტიკული როლი და დავების გადაწყვეტის ამ ალტერნატიული მეთოდის დანერგვა ისეთი ქვეყნისათვის როგორიც საქართველოა, უდავოდ სასარგებლო და მნიშვნელოვანია. განვითარებადი ქვეყნების იურისტებსთვის ამ ეტაპზე მნიშვნელოვანია საერთაშორისო საარბიტრაჟო ინსტიტუტების ცოდნა, დავების გადაწყვეტის მექანიზმი და ნორმტიული მასალის ანალიზი. ეკონომიკურ განვითარებას თან სდევს არბიტრაჟის როლის გაზრდაც და ამ ინსტიტუტს შეუძლია ეკონომიკურ ფაქტორებზე მნიშვნელოვნად იმოქმედოს, დაამკვიდრებს რა ეკონომიკური დავების გადაწყვეტის ეფექტურ, სწრაფ და მოხერხებულ მექანიზმს. ამისათვის კი საჭიროა სათანადოდ მომზადებული იურისტები, რომლებმაც უპირველეს ყოვლისა უნდა მიაქციონ ყურადღება საარბიტრაჟო განხილვის საერთაშორისო წესებს. მათი ანალიზი და სწორი აღქმა საშუალებას მოგვცემს ჩვენს ქვეყანაშიც დამკვიდრდეს ეს ინსტიტუტი, ოღონდ იმ სახეცვლილებით, რისი საშუალებასაც მოქმედი კანონმდებლობა და მოცემული ეკონომიკური მდგომარეობა გვაძლევს. დღეს საქართველოში პრაქტიკულად არ მოქმედებს მუდმივმოქმედი კერძო არბიტაჟის ინსტიტუტი, გარდა ზოგიერთი გამონაკლისისა. რა თქმა უნდა ამას აქვს თავისი გამომწვევი ფაქტორები, მაგრამ ამ მიმართულებით უკვე მიმდინარეობს სერიოზული მუშაობა. მაგალითისთვის შეიძლება მოვიყვანოთ ამ ცოტა ხნის წინ თბილისში შექმნილი ერთ-ერთი პირველი მუდმივმოქმედი არბიტრაჟი _ თბილისის საარბიტრაჟო პალატა, რომელიც დაფუძნდა და მოქმედებს "კერძო არბიტრაჟის შესახებ" საქართველოს კანონის შესაბამისად. ეს არის ერთ-ერთი პირველი ცდა, რათა ეს ინსტიტუტი დამკვიდრდეს საქართველოში და ჰპოვოს განვითარება. რა თქმა უნდა ამ ეტაპზე პრაქტიკა ამ მხრივ საკმაოდ მწირია, გამორიცხული არ არის საწყის ეტაპზე შეცდომები, მაგრამ უდავოა, რომ საზოგადოებრივმა და ეკონომიკურმა პირობებმა დღის წესრიგში დააყენა ასეთი მუდმივმოქმედი ინსტიტუტის შექმნა და დამკვიდრება საქართ